T24 Dış Haberler
İngiliz komedisinin yaşayan efsanelerinden John Cleese, “Last Time to See Me Before I Die” gösterisi ile İstanbul’a geliyor. Absürt mizahı, kara mizahı ve hiciv tarzıyla modern komedi anlayışını derinden etkileyen dünyaca ünlü komedi grubu Monty Python’ın kurucu üyelerinden, Fawlty Towers’ın yaratıcısı ve başrol oyuncusu Cleese, 4 Kasım’da İstanbul’da sahneleyeceği “Last Time to See Me Before I Die” adlı gösterisinde ölümle, yaşlanmayla ve hayatın absürtlükleriyle dalga geçiyor.
Gelecek ay 87 yaşına girecek olan Cleese, ölüm üzerine şaka yapmanın insanların kaygılarını hafiflettiğini düşünüyor. Ona göre mizah yalnızca eğlence değil, insanların zor zamanlarla başa çıkmasını sağlayan güçlü bir araç. Bununla birlikte komedinin neyi söyleyip söyleyemeyeceği üzerine yürütülen tartışmalara da mesafeli.
İstanbul’a son ziyaretinin 1962 yılında, üç üniversite arkadaşıyla Avrupa’yı dolaştığı bir yolculuk sırasında gerçekleştiğini anlatan Cleese, o günlerden özellikle Türklerin nezaketini hatırlıyor. “Üstü başı pek de düzgün olmayan öğrencilerden ibarettik ama insanlar bize olağanüstü kibar davranıyordu” diyor.
John Cleese ile ölüm korkusunu, mizahın toplumsal işlevini ve komedyenlerin üzerinde giderek artan baskıyı konuştuk.
“Ölüm hayatın çok büyük bir parçası, neden hakkında konuşmayalım?”
Gösterinizin adı “Last Time to See Me Before I Die”, yani “Ölmeden Önce Beni Son Görüşünüz”. Ölümü bu kadar açık biçimde bir mizah malzemesine dönüştürmenizin arkasında ne var?
Bazı insanlar ölüm hakkında konuşmamamız gerektiğini düşünüyor. Bence bu çok saçma. Ölüm hayatın çok büyük bir parçası. Daha bu sabah bir arkadaşımın öldüğünü öğrendim. Yaşlandıkça böyle haberleri sürekli almaya başlıyorsunuz.
Öldükten sonra bir şeyler olduğuna inanacak kadar şanslı olduğumu düşünüyorum. Bu konuyu oldukça ayrıntılı biçimde araştırdım ve fiziksel ölümümüzden sonra bir parçamızın varlığını sürdürdüğüne inanıyorum. Bu nedenle ölümden o kadar korkmuyorum. Muhtemelen ölüm döşeğindeyken korkacağım ama şimdilik böyle düşünüyorum.
Gösterimde insanların ölmesi üzerine bir bölüm var ve bunun insanların kaygılarını hafiflettiğini görüyorum. Gülüyorlar ve sonrasında kendilerini daha iyi hissediyorlar. Çünkü bir şeyi gizlediğinizde, tıpkı 50 yıl önce insanların cinselliği gizlemesi gibi, o şey üzerinizde daha fazla güç kazanıyor. Ben de bu yüzden ölüm hakkında konuşuyorum.
Ama aynı zamanda gerçekçi olmaya çalışıyorum. Gelecek ay 87 yaşına gireceğim. Bu yaşlı demek. Yirmi yıl sonra burada olmayacağım. Üzgünüm, elimden geleni yapacağım!
1969’da BBC’de yayınlanmaya başlayan Monty Python’s Flying Circus, absürt mizah anlayışıyla dönemin televizyon komedisine farklı bir yön verdi. Cleese, ekibin televizyon çalışmalarının yanı sıra Monty Python and the Holy Grail ve Monty Python’s Life of Brian gibi filmlerle de geniş bir izleyici kitlesine ulaştı.
“Kuşatma altındaki Saraybosna’da insanlar Monty Python izliyordu”
Komedi, insanların korktuğu ya da kaygı duyduğu konularla yüzleşmesini sağlayan bir araç mı? Mizahın böyle bir işlevi olduğunu düşünüyor musunuz?
Komedi ve kahkahanın insanlar üzerinde harika etkileri olduğunu düşünüyorum. Kahkahanın fizyolojik açıdan bize iyi geldiğine ilişkin çok sayıda bilimsel kanıt var.
İsveç’in Malmö kentindeki bir gösterimizin ardından bir adam bize yazmıştı. Tiyatroya gitmek üzere evinden çıktığında tansiyonunun 194 olduğunu, eve döndüğünde ise 154’e düştüğünü söylüyordu. Çünkü bütün akşam kahkaha atmıştı.
Ama beni asıl şaşırtan psikolojik etkisi. Özellikle Comic-Con etkinliklerinde hayranlarla karşılaştığımda bana, “Zor zamanlardan geçerken bana yardımcı olduğunuz için teşekkür ederim” diyorlar. Kariyerime başladığımda komedinin insanlar üzerinde böyle bir etkisi olabileceğini hiç bilmiyordum.
Bazen çok basit bir şeyden söz ediyoruz. İnsan işyerinde kötü bir gün geçiriyor, eve geliyor, bir komedi programı açıyor ve yarım saat sonra kendini daha iyi hissediyor. Günün o kötü kısmını bir şekilde üzerinden atıyor.
Saraybosna’ya gittiğimde de bana çok çarpıcı bir şey anlattılar. Dört yıl boyunca kuşatma altında yaşamışlardı. Bir yeraltı otoparkını sinemaya dönüştürmüşler ve orada sürekli komedi filmleri izlemişler. Özellikle Monty Python.
Mizah çok güçlü bir şey.
“Bütün komedi eleştireldir, çünkü kusursuz insan komik değildir”
Komedinin toplumsal işlevinden söz etmişken, bugün komedyenlerin ve izleyicilerin mizaha yaklaşımını nasıl değerlendiriyorsunuz?
İnsanların komediye neden karşı çıktığını anlamak için iki şeyi kavramak gerekiyor.
Birincisi, bütün komedi eleştireldir. Tamamen kusursuz, nazik, bilge, cömert, rahat ve eğlenceli bir insan düşünün. Böyle bir insanda komik hiçbir şey yoktur. Komik olan berbat insanlardır.
Fawlty Towers’ta canlandırdığım karakter korkunç bir adam. Ama insanlar ona kahkahalarla gülüyor. Çünkü insanları komik yapan kusurlarıdır, mükemmellikleri değil. İkinci mesele ise bir şakayı hangi niyetle yaptığınız. İnsanları güldürmek için mi söylüyorsunuz? Bunu sevgiyle mi yapıyorsunuz? Yoksa onların duygularını incitmek için mi?
Eğer amacınız insanları incitmekse bu çok yanlış. Hepimiz birbirimize karşı makul ölçüde nazik olmaya çalışmalıyız. İnsanları mutsuz etmek, kendileri hakkında kötü hissetmelerini sağlamak için bir şey söylüyorsanız bunu yapmamalısınız.
Ama sevgiyle, biraz takılarak yapılan şakalar başka bir şey. Mesela “İtalyan erkekleri neden bıyık bırakır?” diye sorup “Annelerine benzemek için” diye cevap verebilirsiniz. Kimse bunun üzerine İtalyan restoranlarını taşlamaya başlamaz. Herkes güler çünkü kötü niyetli değildir.
İnsanları incitmek için yapılan mizahla sevgiyle yapılan mizah arasındaki farkı ayırt edebilmek gerekiyor. Aşırı politik doğruculuk yanlıları ise bu farkı göremiyor.
John Cleese, ilk sezonu 1975’te yayınlanan Fawlty Towers’ta Basil Fawlty karakterini canlandırdı.
“Bir şey sizi rahatsız ediyorsa kapatın, izlemeyin”
Bugün sık sık Monty Python’ın günümüz koşullarında yapılamayacağı söyleniyor. Sizce gerçekten öyle mi?
İnsanlar “Bunu söyleyemezsin” dediklerinde aslında “Bence bunu söylememelisin” demek istiyorlar. Benim de onaylamadığım pek çok şey var ama bunların söylenmesini engellemeye çalışmıyorum.
Bir şeyden hoşlanmıyorsanız ya da sizi rahatsız ediyorsa kapatın. İzlemeyin. Sonrasında şikâyet edebilmek için izlemeye devam edip kendinizi olumsuz duyguların içine sokmayın. Bu sizi daha mutlu bir insan yapmayacak.
Beni de sürekli rahatsız eden pek çok şey oluyor. Örneğin Trump yönetimi. Ama ne yapıyorum? Size rahatsız olduğumu söylüyorum. İnsanların bunları söylemesini engellemeye çalışmıyorum.
Hayır. Tanımadığınız insanlara mizah içermeyen, incitici sözler söylemek yanlış. Ama bir şeyin yanlış olduğu konusunda hemfikiriz diye insanları hapse mi atacağız? Asıl soru şu: Bununla ilgili ne yapacağız? İnsanları yasalar yoluyla daha iyi insanlara dönüştürmeye mi çalışacağız? Bunun işe yarayacağını düşünmüyorum.
“Mizah, kendini üstün gören insanların otoritesini yerle bir eder”
Peki, komedyenlerin yalnızca toplumsal tepkiyle değil, cezai yaptırımlarla da karşı karşıya kalmasını nasıl değerlendiriyorsunuz?
Her şeyden önce, kendini çok önemli gören, kibirli insanlar mizahtan nefret eder. Çünkü mizahın olduğu bir ortam, bu insanların kendilerine atfettikleri önemi her zaman ortadan kaldırır. Mizah, kendilerini başkalarından üstün göstermeye çalışan insanların bu üstünlük iddiasını yerle bir eder. Şakalaştığınızda, insanlarla birlikte güldüğünüzde aranızda hemen bir statü eşitliği oluşur. Bu nedenle böyle insanların çoğu mizahtan hoşlanmaz.
Kibirli insanlar mizahın kendilerini küçük düşürmesinden korkarlar. Çünkü mizah bunu her zaman yapabilir. Otorite sahipleri ise eleştiri istemezler çünkü bunun güçlerini azaltacağını düşünürler.
“İstanbul’da mizahımın nasıl karşılanacağını bilmiyorum”
Her ülkenin kendine özgü bir mizah anlayışı var. İngiliz mizahı, Amerikan mizahı, Türk mizahı… Peki sizce uluslararası bir mizah dilinden söz etmek mümkün mü? Farklı kültürlerden insanları güldürmek kolay mı?
Bence hiç kolay değil. Benim mizahım Kuzey Avrupa’da çok seviliyor. Belçika, Hollanda, Almanya, Almanca konuşulan ülkeler, İskandinavya, Polonya, Çek Cumhuriyeti, Macaristan… Buralarda insanlar mizahımı gerçekten seviyor. Ama İspanyolların ve İtalyanların kim olduğumdan haberi bile yok. Programlarım oralarda hiç gösterilmedi. Fransa’da biraz gösterildi ama çok az.
Yaklaşık altı ay önce bir deney olarak Paris’te bir Comic-Con etkinliğine katıldım. Kimse kim olduğumu bilmiyordu. Dolayısıyla mizah ülkeden ülkeye çok değişiyor.
İstanbul’da mizahımın nasıl karşılanacağını gerçekten bilmiyorum. Ama Türkiye’nin her zaman çok sofistike bir kültürü olduğunu biliyorum. Kültürel açıdan gelişmiş insanlar benim mizahımı anlamaya daha yatkın oluyor ve her şeyi kelimesi kelimesine yorumlama eğilimleri daha az oluyor.
“Stand-up’ın yükselişinin nedenlerinden biri çok ucuz olması”
Son yıllarda stand-up’ın dünyanın pek çok yerinde giderek popülerleştiğini görüyoruz. Siz televizyon, sinema, sitcom ve sahnede farklı komedi türlerinde çalıştınız. Bunları nasıl karşılaştırıyorsunuz?
Benim en sevdiğim tür fars, yani fiziksel komediye ve absürt durumlara dayanan bir komedi biçimi. Stand-up’ın bu kadar popüler olmasının nedenlerinden biri organize edilmesinin çok kolay olması. Dekora ihtiyacınız yok, müziğe ihtiyacınız yok. Tek ihtiyacınız bir mikrofon. Kostüm de gerekmiyor. Dolayısıyla çok az maliyetli.
Bir komedi kulübü düşünün. Küçük, güzel bir sahneniz ve bir mikrofonunuz var. Komedyenler sırayla çıkıp gösterilerini yapıyor. Dekor değişmiyor, kostüm değiştirilmiyor. Televizyonda da artık eskisinden çok daha fazla şey maliyetine göre belirleniyor.
Stand-up’ın prova ihtiyacı çok daha az. Bir oyuncu kadrosu oluşturmanız gerekmiyor. Üstelik çoğu insan için oldukça zor olan fiziksel komediyi öğrenmenize de ihtiyaç yok. Elbette kolay görünse de iyi olmanız gerekiyor. Ama benim kişisel olarak en çok değer verdiğim komedi, sahnede ya da sinemada yapılan komedi.
Sosyal medyayla birlikte stand-up gösterilerinin birkaç dakikalık bölümleri milyonlarca insana ulaşabiliyor. Sizce bu, komedinin doğasını değiştiriyor mu?
Ben gençken de stand-up yapan insanlar vardı. 1950’lerde Tommy Handley ve Charlie Chester gibi komedyenler sahneye çıkıp şakalar anlatıyordu.
Ama bugünkü stand-up komedyenlerinin çoğu gibi kendi hayatlarından, ilişkilerinden ya da flört deneyimlerinden söz etmiyorlardı. Sadece şaka anlatıyorlardı. Stand-up İngiliz televizyonunda çok popüler hale geldi çünkü son derece ucuzdu. Neredeyse hiçbir maliyeti yoktu. Bir oyuncu kadrosuyla bir hafta prova yapmanız gerekmiyordu. Birisi gelip gösterisini yapıyordu.
Bence bu nedenle yaygınlaştı. Bir de erişimi kolay. Ama benim en sevdiğim komedi hâlâ sahnede ya da filmlerde gördüğümüz türden komedi.
Türkiye’de komedyenler arasında da tartışılan bir konu var. Siz bütün komedinin bir anlamda eleştirel olduğunu söylediniz. Peki komedyenlerin siyasete daha fazla dahil olması, yaşadıkları toplumdaki siyasi ve toplumsal meseleleri ele alması gerektiğini düşünüyor musunuz?
Görüyor musunuz, herkes neyin nasıl olması gerektiğini söylüyor. Peki bunu söylemeye neden yetkili olduklarını düşünüyorlar? Eğer komedi hakkında konuşmaya yetkili biri varsa, benim bu konuda çok fazla deneyimim var. 1962’de başladım. Uzun zamandır bu işi yapıyorum. Ve cevap şu: İnsanlar gülmeyi seviyor.
Siyaset ve toplumsal meseleler üzerine çok iyi komedi yapan insanlar var. Bu harika. Ama bunları yapmayan komedyenler de var. Monty Python biraz öyleydi. Biz sadece saçmalıyorduk. Ama önemli olan şu: Hepimiz insanları güldürüyoruz. Sonra bu kendini beğenmiş, otoriter insanlar çıkıp komedinin yalnızca belirli bir türde olması gerektiğini, başka türlü olmaması gerektiğini söylüyorlar. Başkalarının sevdiği bütün diğer komedi türlerini ortadan kaldırmaya çalışmaya ne hakları var? Bu otoriterlik.
“İnsanların kahkahalarla gülmesini izlemeyi seviyorum”
İstanbul’daki gösterinizden çıkan seyircilerin ne hissetmesini istiyorsunuz?
İnsanların çok güldüğünde, özellikle de etraflarında gülen başka insanlar olduğunda, gösterinin sonunda oturdukları andakinden farklı biri haline geldiklerini fark ediyorum. Daha rahat oluyorlar. Daha arkadaş canlısı oluyorlar. Daha özgür hissediyorlar. Hayattan daha fazla keyif alıyorlar. Kahkahanın etkisi bu. İnsanların yalnızca “Ha ha” diye gülmesini değil, kahkahadan öne arkaya sallanmasını seviyorum.
Kısa süre önce Londra’da bir gösterim vardı. Gösteriyi izlemiyordum, seyirciyi izliyordum. İnsanların kendilerini kontrol edemeyecek kadar gülmesini görmeye bayılıyorum. Bunun bize gerçekten iyi geldiğini düşünüyorum.
Annemle babamın kuşağında şöyle bir söz vardı: “Gülmek en iyi ilaçtır.” Ben buna inanıyorum. Yapmaya çalıştığım şey de tam olarak bu.
John Cleese, “Last Time to See Me Before I Die” (Ölmeden Önce Beni Son Görüşünüz”) adlı gösterisini 4 Kasım 2026 Çarşamba akşamı Lütfi Kırdar ICEC’te gerçekleştirecek.
(Editör: Melis Karaca)
